Cemiyet


Haber Türleri ve Haber Yazmanın Önemi

 

Haber Türleri ve Haber Yazmanın Önemi

 

Her gün çevremizde, şehrimizde, ülkemizde ve dünyanın pek çok yerinde binlerce olay meydana gelir. Bu olayların pek çoğunu görmezden geliriz. Haber değeri atfettiğimiz bazı olayları ise “haber” adını verdiğimiz bir forma dönüştürerek yazarız. Haber değeriyle ilgili birçok ölçüt bulunmakta ise de bunların hepsini üç başlığa indirebiliriz. Anlamlı, önemli ve ilginç olaylar haber değeri taşır. Mümkünse bir haberde bu üç ölçütün hepsinin bulunmasını isteriz. Bir olay her zaman anlamlı, önemli ve ilginçlik özelliklerini bir arada taşımaz. Bazen yalnızca anlamlı ama ilginç olmayan olayları ya da ilginç ama anlamlı olmayan olayları haber olarak üretiriz. Anlamlı ve önemli olaylar insanların hayatına doğrudan, hemen veya süreç içinde etkisi olacak gelişmelerdir. Bunlara ciddi haberler (hard news) diyoruz. Bu tür olaylar insanların hayatına ilişkin tehditler ve fırsatlar hakkında bilgiler içerir. Öğrenildiği takdirde okuyucunun tehditler hakkında önlem alması, fırsatlardan da yararlanması söz konusudur.

Ciddi Haber Konuları

Örneğin basit bir zam haberi ciddi haber sınıfında yer alır. Bir ürünün, hizmetin fiyatının artacağını öğrenen insanlar bu tehdit ve fırsat içeren gelişmeye karşı önlemlerini alırlar. Yarın havanın nasıl olacağı bile bir ciddi haberdir. Hava şartlarına göre giyinmek, yağışlı havanın getireceği olumsuzluklara karşı önlem almak, yolculuğu ertelemek vs. hayatımızı etkileyen gelişmelerdir. Ciddi haber kategorisinde, yasama, yürütme, yargı erklerine ilişkin eylem ve söylemler, askeri, ekonomik, politik, toplumsal gelişmeler, doğal afetler, facialar başlıca konulardır. Özellikle haberlerimizin büyük bölümünü oluşturan politik konular, ciddi haberin büyük bölümünü oluşturur. Zira demokratik sistemde basına yüklenen en önemli işlev, seçilmiş yöneticilerle, onlara bu yetkiyi veren seçmenler arasındaki bilgi akışını sağlamaktır. Seçenler, seçilenleri basın aracılığıyla denetler, yolunda giden ve gitmeyen gelişmeleri öğrenir. Böylece zamanı geldiğinde yönetimi değiştirmeye veya sürdürmeye karar verir.

Soft Haberler; Merak Ettiklerimiz

Ancak, bir gazetenin tüm sayfalarının ciddi haberlerle dolu olması da beklenemez. Tıpkı hayatın kendisi gibi, gazeteler de ciddi ve eğlenceli konuların bileşiminden meydana gelir. Okuyucu hayatını etkileyecek akla yönelik ciddi haberlerin yanında, duygusal olarak ihtiyacı olan bazı haber türlerini de talep eder. Gülmek, üzülmek, heyecanlanmak, şaşırmak, endişelenmek, rahatlamak gibi duygulara hitap eden bazı haber konularına bu yüzden yer veririz. Bunlara soft haberler diyoruz. Soft haberler insan hayatının ilginç yönlerine ilişkin haberlerdir. Bu olaylar bazen anlamlı da olabilir, ama asıl önemi ilginçliğidir. Soft haber tanımına “hayatımıza doğrudan etkisi olmadığı halde merak ettiğimiz” diğer olayların tümünü dahil edebiliriz. Örneğin spor karşılaşmaları her ne kadar çok ciddiye alsak da özünde soft haber konusudur. Çünkü bir oyundur. Soft haber konuları arasında bizim dar anlamda magazin olarak adlandırdığımız ünlülerin hayatına ilişkin paparazzi gazeteciliği de yer alır. İnsanların yaşadığı kazalar, facialar, ölümler ve bunlara ilişkin acılar soft haber konusudur. Olumlu, pozitif olaylar da soft haberler kapsamına girer. Özellikle gazetelerimizin arka sayfalarında yer alan, güzellik, sağlık, yeni buluşlar, uzaya ilişkin keşifler gibi konular insanları rahatlatan, ilgi çeken ve pozitif etki bırakan haberlerdir.

Rutin Haber; Önceden Bilinir

Haberler bildiğiniz gibi farklı şekillerde meydana gelir. Birincisi rutin haber olarak adlandırdığımız türdür. Gazeteci rutin haberin meydana geleceğini önceden bilir. Örneğin bir basın toplantısı varsa bu önceden gazetelere bildirilir. Konuşmaya ilişkin bir metin hazırlanmıştır. Bu metin haberi takip edenlere kolaylık sağlar. Örneğin politikacıların, belediye başkanlarının kendi görüşlerini kamuoyu ile paylaşması gibi. Gazeteci açısından rutin haber, sürekli malzeme sunduğu için caziptir. Gazetelerin tümünün özel haberle, sıcak gelişmelerle dolu olması mümkün olmadığından haberlerin büyük bölümünü rutin haberler oluşturur. Rutin haberle ilgili unutulmaması gereken en önemli nokta, bunların gerekli ama çok değerli olmadığıdır. Sayfalarımızı her gün belediye başkanının, partilerin, sivil toplum kuruluşlarının rutin açıklamalarıyla doldurmamalıyız. Gerektiği kadar ve çeşitlilik içerecek şekilde bir seçim yapmalıyız. Haber etiğinin de gereği olarak farklı görüşlere yer vermeli, hep aynı eğilimin açıklamalarını haberleştirerek, okuyucunun güvenini sarsmamalıyız.

Özel Haber; Daha Değerlidir

Özel haber, bizim planladığımız, malzemesini topladığımız ve yazdığımız haberlerdir. Rutin haberden en önemli farkı da sadece bizim sayfalarımızda yer almasıdır. Bu nedenle daha değerlidir. Özel haber her zaman gündemi sarsacak önemde, büyük etkisi olan gelişmeler olmayabilir. Özellikle yerel habercilikte, şehirdeki sorunları, sıkıntıları, istekleri, şikâyetleri dile getiren, halkla görüşülerek yapılmış küçük özel haberler şaşırtıcı bir etki uyandırır. Elbette özel haber sayıca azdır. Sayfalarımızın tümünün özel haberlerle dolması beklenemez. Zira özel haber üretimi, eleman, emek, zaman ve masraf demektir. Ancak en azından gazetelerimizin manşetleri ya da birinci sayfaları için birkaç özel konuyu çalışmak ve her gün yayınlamak şehir haberciliğinde fark yaratır. Özel haberler, gazetecinin birikimini, yeteneğini, öngörüsünü de ortaya koyar. Bir basın toplantısında sorunla ilgili düşünüp, ilgililerle görüşmek, sorular sormak, çözüm için bir sonuç üretmek ve bunu habere dönüştürmek daha üst düzey bir gazeteciliktir.

Sıcak Haber; Beklenmedik Olaylar

Sıcak haber beklenmedik gelişmeleri tanımlamak için kullandığımız bir terimdir. Sıcak haberler meydana geldikten sonra, öncelikle polis, sağlık kuruluşları, itfaiye gibi ilgili birimler olaydan haberdar olur. Gazeteci bu süreçte iyi bir takip ve ilişkiler kurmuşsa olayı çabuk öğrenebilir. Sıcak haber takibi zamana karşı bir yarıştır. Olay yerine bir an önce ulaşmak, kazanın ya da cinayetin, facianın bilgilerine ulaşmak için gereklidir. Aynı zamanda gazetecinin yeteneği, bilgisi, ilişkileri yan ustalığı bu haberlerin toplanmasında çok önemli fark yaratır. Şehir haberciliğinde sıcak haberler son derece önemlidir. Çünkü haber alma ihtiyacının temelinde insanların yaşadıkları noktayla ilgili bilgilere ulaşma güdüsü yatar.

Haber Toplayana Genel Öneriler

Haber toplama muhabirliğin en temel aşamasıdır. Olaya ilişki bilgilerin tam ve doğru olarak elde edilmesi gerekir. Muhabir bilgileri sağlıklı olarak elde etmiş ama kötü bir haber yazmış olabilir. Bu redaksiyon aşamasında çözülebilecek bir sorundur. Ancak bilgiler eksikse, yanlışsa redaktörün bunları fark etmesi ve düzeltmesi çoğu zaman mümkün olmaz. En basit rutin haberin takibinde dahi muhabirin olayla ilgili bilgisinin olması gerekir. Belediye başkanının anlattıklarını dinleyip, metni alıp gelmek gazetecilik değildir. Anlatılanları eleştirel bir bakış ve altyapıyla dinlemek, varsa gizlenenlere ilişkin sorular sormak, kaynağa, söylemeyi planladığının dışında açıklamalar yaptırmak gerekir. Bu süreçte konu edilen olaya ilişkin araştırma yapmak, bilgi sahibi olmak, doğru kaynaklara ulaşıp, doğru soruları sormak ve konunun tüm yönlerini eksiksiz bir şekilde ortaya koymak gerekir.

Olayı Habere Dönüştürmek

Haber yazma, toplanan bilgiyi okuyucunun bildiği, alıştığı bir formda yazma işidir. Bilgiyi yeniden işlediğimiz, özetlediğimiz, bazı yönlerini öne çıkardığımız bir aktarımdır. Bilginin haber tekniklerini uygun yazımı, en karmaşık olayların bile, her düzeydeki okuyucu tarafından anlaşılmasını bağlayan bir basitleştirme işlemidir. Bir uzmanın, örneğin bir hekimin, mühendisin, sanat tarihçinin vb. açıklaması kendi alanıyla ilgili bir form ve pek çok teknik ayrıntı taşır. Bu bir politikacı veya habere konu olan sıradan bir insan için de aynıdır. Haber yazımı bu farklı üsluptaki, ayrıntıdaki bilgilerin hepsini ortak bir forma dönüştürmektir. Bu nedenle haber denilen metnin belli formları vardır. Eldeki bilgi bu forma dönüştürülürken, bilinen kurallara ve şablona uyulur. Böylece ortak, alışılmış bir metin ortaya çıkar.

Di’li Geçmiş Zaman Kipi Kullanılır

Genellikle ciddi haberlerin, rutin ve sıcak gelişmelerin yazımında teknik haber diye adlandırdığımız di’li geçmiş zaman kipinin kullanıldığı, ters piramit kuralına göre bilginin önemliden önemsize doğru yerleştirildiği bir yöntem kullanılır. Gazetelerde yer alan, ajansların geçtiği haberlerin pek çoğu bu yöntemler yazılır. Ancak özellikle soft haberlerde, insan hayatına ilişkin haberlerde, duygusal yönü öne çıkan olaylarda öykü haber denilen bir başka haber yazma yöntemi daha yaygın olarak kullanılır. Bu yöntemde temel zaman kipi şimdiki zaman -yor kalıbıdır. Di’li geçmiş zaman kipi kullanılan haberlerde, edebi süslemelerden, dil oyunlarından, benzetmelerden vs. kaçınılır. Sade bir üslupla, haber aktarma fiilleriyle, eldeki bilgi bazen dolaylı olarak bazen de tırnak içinde doğrudan alıntılarla aktarılır. Muhabir aktaran konumundadır. Bu nedenle ben, biz gibi kendisini özne yerine koyarak cümleler kurmaz. Daima bilgi veren bir kaynak vardır. Bu kaynak bazen bir kişidir, bazen bir belge, bir araştırma, bir istatistiktir. Somut kaynağı bulunmayan bilgilerde dahi, yetkililer, uzmanlar, vatandaşlar, gençler, mahalle halkı gibi özneler oluşturmak gerekir.

Başlık, Giriş ve Ana Gövde

Habere uygun bir başlık atmak ve olayı özetleyen birkaç cümlelik giriş yazmak gerekir. Başlık ve başlık grubu yani üst başlık, alt başlık, ara başlık, metinden daha fazla okunur. İyi bir başlık, okuyucunun ilgisini metne yöneltebilir ya da kötü bir başlık metnin okunmasına yol açar. Haber başlıkları bilgi içeren (enformatik), yargı içeren ve duygusal etki içeren şekillerde olabilir. Genellikle pek çok haber için bilgi içeren başlıklar yeterlidir. Bu tür başlıklar haber konusu olayı en iyi özetleyebilecek kısa bir cümledir. Örneğin “Doç. Dr. Mustafa Şeker haber yazma eğitimi verdi” başlığı bu olayı özetleyen enformatik bir başlık türüdür. “Hoca! Bunları biz de biliyoruz” şeklindeki bir başlık tepki ve yargı içeren bir başlık olur. Bu tip başlıklar özellikle bizim gazetelerimizde manşetlerde sık sık kullanılır. Belli politik, ekonomik, toplumsal olaylar karşısında bilgi vermek yerine gazetenin tepkisini ya da yargısını içeren cümleler seçilir. Üçüncü yaklaşım ise; bir duygu uyandıracak şekilde cümleler kurmaktır. Genellikle mizahi başlıklar atılır, olay kelime oyunlarıyla, veciz ifadelerle, benzetmelerle anlatılır. Örneğin konuşurken uyuklayanları konu eden bir haber yapıp başlığını da “Şeker konuştu gazeteciler şekerleme yaptı” diye atarsanız, kelime oyunlarıyla mizahi bir başlık üretmiş olursunuz.

Haber Bir Sayfayı Geçmemeli

Haberin ana gövdesinin uzunluğu konunun önemine göre değişir. Ancak ortalama bir haberin bir sayfadan daha uzun olmaması önerilir. Bu hem sayfa düzeninde hareket sağlamak açısından hem de okuyucunun kısa metinleri sevmesi açısından önemlidir. Görece uzun haberlerde ara başlık kullanmak gerekir. Ara başlık konu değiştiğinde zaten zorunlu olarak kullanılır. Ancak kolay okuma ve estetik açısından da haberi eşit parçalara bölerek ara başlıklar atmak gerekir. Haber metninde önemliden önemsize doğru bir bilgi hiyerarşisi kurarız. En önemli ve haber açısından değerli olan açıklamalar, olaylar ilk paragraflarda, daha az önemli olanlar sonraki paragraflarda yer alır. Bu ters piramit denilen kuraldır. Önemsiz bilgiler en sonra olduğu için gerektiğinde özetleme kolaylığı da sağlar. Ajansların haberleri bildiğiniz gibi genellikle bu şekilde yazılır. Tabii zaman zaman kronolojik bir kurgu ile yazılan haberlere de rastlanır. Özellikle soft haberler, insan öyküleri, bilimsel gelişmeler, sağlık haberleri farklı şekilde kurgulanabilir. Öykü haberde muhabirin dile hâkimiyeti, edebi yeteneği, üslubu ve yeteneği daha ön plandadır. Teknik haberi ortalama bir muhabirin öğrenmesi ve uygulaması çok zaman almaz. Ancak bir olayı öykü haber şeklinde yazmak; özellikle dil ve üslup açısından çok okumak ve yazma denemeleri yapmakla mümkün olur.